چکیده
زمینه. قلب در قرآن یکی از بنیادیترین مفاهیم مرتبط با ساحت درونی انسان و سلامت معنوی بهشمار میآید. پژوهشهای جدید نشان دادهاند که قلب در قرآن، صرفاً عضو جسمانی نیست، بلکه جایگاه ادراک، ایمان، شهود و حالات روحی است. این پژوهش با رویکرد دادهکاوی به تحلیل واژه «قلب» و حالات گوناگون آن در قرآن کریم پرداخته و هدف آن، تبیین نسبت مفاهیم قلبی با ابعاد سلامت معنوی در سورههای مکی و مدنی است.
روشکار. این پژوهش با روش دادهکاوی و تحلیل کمی، تمام ریشههای مرتبط با قلب و ۲۷ حالت قلبی را از قرآن کریم استخراج کرد. دادهها با استفاده از تجزیه صرفی وبگاه نور و انتقال کامل به اکسل گردآوری شد. سپس فراوانی، درصد وقوع، و نسبت توزیع این ریشهها در سورههای مکی و مدنی تحلیل گردید. برای مدلسازی اثر نوع سوره و طول سوره، رگرسیون دوجملهای منفی و پواسن بهکار رفت و مدل بهینه بر اساس شاخصهای AIC و BIC انتخاب شد.
یافتهها. ریشه «قلب» ۱۶۸ بار و ریشههای «سلم» (۱۴۰ بار) و «شدد» (۱۰۲ بار) بیشترین بسامد را داشتند. در مجموع ۹۱ سوره دارای مفاهیم قلبی بودند که از میان آنها ۶۷ سوره مکی و ۲۴ سوره مدنی بودند. با تعدیل اثر طول سوره، سوره مکی «شرح» بیشترین درصد وقوع مفاهیم قلبی را داشت. نتایج نشان داد که اگرچه نسبت حالات مثبت به منفی در سورههای مکی و مدنی تفاوت معناداری ندارد، اما وقوع مفاهیم قلبی در سورههای مدنی ۶۴٪ بیشتر از سورههای مکی است. همچنین در هر ۱۰۰۰ کلمه قرآن، ۳ واژه قلبی ظاهر میشود (001/0>P).
نتیجهگیری. تحلیل دادهمحور نشان میدهد که مفاهیم قلبی در قرآن هم بازتاب ساحت درونی انسان و هم انعکاس شرایط اجتماعی دوره نزول هستند. افزایش بروز این مفاهیم در سورههای مدنی احتمالاً ناشی از گسترش مباحث تربیتی، اخلاقی و اجتماعی در جامعه نوپای اسلامی است. با این حال، الگوی کلی مثبت بودن حالات قلب در هر دو دوره یکسان است. پیامدهای عملی. این پژوهش نشان میدهد که مدلهای دادهکاوی قابلیت تحلیل نظاممند مفاهیم قرآنی را فراهم میکنند، فهم دقیقتری از ارتباط مفاهیم قلبی با سلامت معنوی به دست میدهند و میتوانند مبنایی برای طراحی برنامههای معنویتدرمانی مبتنی بر دادههای قرآنی باشند.